5 juli 2018

Fysieke leefomgeving /

Hoop op een duurzame leefomgeving van én voor iedereen

Hoe democratisch is de energietransitie? Wat kan de transitie naar duurzaamheid voor de maatschappij betekenen? De expositie Places of Hope gaat uit van een positief verhaal over hoe de ruimtelijke toekomst van Nederland eruit kan zien. Onderzoeker Jesse Hoffman hielp bij het ontwerp van de tentoonstelling en begeleidt de bijeenkomst University of Hope op 13 juli, met het thema ‘duurzame energie-democratie’. Hij vertelt waarom hij denkt dat de kracht van de gemeenschap, eigenaarschap, en daarbij passend beleid belangrijk zijn voor onze duurzame toekomst in Nederland.

Foto van de opening van Places of Hope in Leeuwarden
De opening van Places of Hope in Leeuwarden. Fotograaf: Binne Louw Katsma

 

Jesse Hoffman doet onderzoek binnen de Urban Future Studio van de Universiteit Utrecht: een onderzoeksteam dat opereert op de grens van wetenschap, beleid en kunst. “We willen met wetenschappelijke kennis laten zien welke toekomst mogelijk en wenselijk is, en daarvoor is ontwerp of kunst een belangrijk medium. Het gaat over de grote opgaven rond bijvoorbeeld duurzaamheid, met name rond de stad en in relatie tot de omgeving. Het helpt om na te denken over wat een duurzaamheidstransitie betekent voor de maatschappij. Hoe behouden we lokale voorzieningen? Hoe sluiten we zo min mogelijk mensen uit? Wat betekent de transitie voor jong en oud, voor rijk en arm? Wat voor dorpen en wijken willen we, en welke gemeenschapsvorm past daarbij in deze tijd?”

Places of Hope

Dit sluit aan bij de insteek van de tentoonstelling Places of Hope in Leeuwarden, de culturele hoofdstad van Europa in 2018. Op de tentoonstelling staat de positieve beleving van de toekomst centraal. “Places of Hope is een expositie én manifestatie rond de vraag: welke toekomst is mogelijk en wenselijk? Wat willen we met elkaar? De expositie is levend, bijvoorbeeld met ateliers waar landschapsarchitecten onderzoek doen naar watermanagement en duurzaam gebruik van het veengebied. En gericht op de ervaring: met tastbare verbeelding die eerder de onderbuik aanspreekt dan het hoofd.” Hoffman is betrokken als onderzoeker. Bij Places of Hope zijn doorlopend publieke workshops en bijeenkomsten zoals de University of Hope. Deze editie in een reeks werkseminars staat op 13 juli in het teken van de ‘duurzame energie-democratie’.

De schaduwkant van de energietransitie: reëel, maar niet zó donker

Volgens Hoffman denken we bij duurzaamheid vaak aan iets positiefs, maar dat is niet altijd op zijn plaats. De transities die we nu doormaken kunnen zeer negatief uitpakken voor de samenleving. “Zo liet onderzoek van het bureau CE Delft eerder zien dat de energietransitie de kloof tussen arm en rijk lijkt te vergroten: relatief gezien betalen lagere inkomensgroepen meer voor duurzame energiekosten, en komen de voordelen vooral bij hogere inkomensgroepen terecht. Dat kan leiden tot sociale segregatie. Dat zie je nog veel sterker in ontwikkelingslanden, waar groene ‘gated communities’ zich steeds verder losmaken van de rest van de samenleving.”

“Daarnaast zie je ook vaak dat veel van dit soort initiatieven in handen van grote partijen liggen, vaak uit het buitenland, en dat de opbrengsten daar ook terecht komen. Er komen steeds meer coöperatieve vormen op, maar participatie is nog niet vanzelfsprekend. De energietransitie is nog te vaak geprivatiseerd. Hoe zorg je nu dat ook burgers hierbinnen een zinvolle manier van eigenaarschap verwerken? Dat is de grote vraag.”

Inspiratie binnen én buiten onze landsgrenzen

De risico’s en uitdagingen zijn reëel, maar er zijn al heel veel positieve ontwikkelingen. In Nederland zijn talrijke coöperaties waarbij burgers, bedrijven, banken en ontwikkelaars de handen ineenslaan. Ten gunste van de regionale economie en autonomie. Daarnaast zijn er inspirerende voorbeelden uit het buitenland, zoals in Duitsland waar gemeenten via de oude Stadswerke opnieuw eigenaar worden van het energiesysteem en in Denemarken waar men een lange traditie van coöperatief beheer van warmtenetten kent. Daarbij spelen burgers altijd een rol in het eigenaarschap in de vorm van eigendom, beheer van de coöperatie of in de afname van warmte.

Tijdens de University of Hope op 13 juli komt aan bod wat er nu al in Nederland, en met name Friesland en Groningen, gebeurt. De bijeenkomst vindt plaats in de laatste dagen van de Elfwegentocht, die op 1 juli van start ging. Tijdens dit event werken steden, dorpen, corporaties, initiatieven, scholen en bedrijven samen om Friesland twee weken lang fossiel-vrij te laten reizen. Dat gaat over de Friese grenzen heen: een provincietour door Noord-Holland, op waterstof naar Dokkum (Groningen), en een dag in het teken van afvalvermindering samen met Limburg. Maar ook in Friesland zelf zijn er tal van evenementen: een wereldrecord auto’s opladen, Groene Estafette, zonnebootraces, en een wedstrijd met zelfgemaakte elektrische skelters tussen scholen.

De weg naar beleid

Op de bijeenkomst University of Hope op 13 juli hoopt Hoffman de eerste stappen te zetten richting een beleidsagenda voor het versterken van participatie in de energietransitie. Wat moet er op de agenda staan, en wat leren we van het buitenland? En hoe komen we tot nieuw beleid waarmee financiering ook bijdraagt aan het eigenaarschap over de omgeving? “Het gaat over het delen van ervaringen uit de praktijk: wat gebeurt er nu al waarop beleid kan aanhaken? Wat zijn de kansen en schaduwkanten van energie-gerichte planvorming? Hoe koppelen we de energietransitie aan bredere visie-vorming over de toekomst van dorpen en steden? Nu is het moment, met de Omgevingswet, Klimaattafel en andere wetten als de experimenteerwet. Er ligt een mooie kans om het anders te doen.”

Meer weten?