13 maart 2018

Fysieke leefomgeving /

Omgevingswet en laaggeletterdheid

In de Omgevingswet staan mensen die iets willen met hun leefomgeving centraal. Overheden en ondernemers met een plan dat impact heeft op de ruimtelijke inrichting, bewoners die daar iets van vinden of die zelf actief met hun omgeving aan de slag willen. Breed verkennen van belangen en participatie horen daarbij. Maar hoe betrek je mensen die zich niet zo vanzelfsprekend laten horen? Hoe betrek je laaggeletterden? In Breda loopt een interessant experiment.

Poster SAOS uitsnede GvdT

Ellen de Bonth is projectleider Omgevingswet en Participatie bij de gemeente Breda. Zij was de afgelopen jaren betrokken bij Breda in Dialoog. Een ‘expeditie’ op zoek naar nieuwe wegen voor participatie en sociale innovatie. Ook Breda Begroot, een burgerbegroting waarin nadrukkelijk op participatie buiten de ‘usual suspects’ wordt gemikt, is een voorbeeld van Bredase sociale innovatie.

Participatie elite

“Ik vind dat we niet moeten accepteren dat je minimaal een HBO-opleiding moet hebben afgerond, voor je kunt meepraten over zaken die je eigen omgeving aangaan. Er is nu vaak sprake van een zogenoemde participatie-elite, ook wel de usual suspects”, meent De Bonth. “Om dat mechanisme tegen te gaan moet je blijven experimenteren met nieuwe vormen van dialoog, offline en online. Ontwerpend leren, processen onderweg aanpassen, dat is een uitdagende manier om met de Omgevingswet aan de slag te gaan. Design Thinking zoals dat bij Studio Why wordt ontwikkeld en geleerd aan jonge mensen die hun repertoire willen verbreden, past daar heel goed bij.”

Design Thinking is een methode afkomstig uit de ontwerpwereld. De methode wordt nu in het bedrijfsleven en op allerlei maatschappelijke terreinen, waaronder het onderwijs, ingezet bij het ontwikkelen van sociale vernieuwingsprocessen. Steeds met het belang van de eindgebruiker centraal. Studio Why was met de Dutch design.school op zoek naar casussen waarmee cursisten aan de slag zouden kunnen. De Bonth – die al eerder kennis gemaakt had met de studio – zag een kans om participatie in de leefomgeving en laaggeletterdheid ‘met een blik van buiten naar binnen’ te laten onderzoeken.

Geen interviews, maar gesprekken

“We zijn zelf met een aantal collega’s naar de Dutch design.school geweest om een training Design Thinking te volgen. Om te snappen hoe het werkt en om de methode zelf te kunnen gaan gebruiken. Daarnaast is een groep van vijf Design Thinkers tien weken lang voor ons op onderzoek uitgegaan in enkele wijken van Breda.”

Een van die onderzoekers is Laurie Mabelis. “Wij zijn allemaal young professionals, sommigen hebben een studie afgerond, anderen niet. We zijn op allerlei plekken gesprekken met mensen aangegaan. Geen interviews gehouden, maar gesprekken aangegaan. We hebben staan sjoelen en knutselen in het wijkcentrum, we hebben koffiegedronken bij mensen thuis. Alles om meer te weten te komen over hoe je belemmeringen om mee te doen kunt tegengaan.”

Supermarkt en schoolplein

Bij laaggeletterdheid wordt veel naar de aanbodkant gekeken, naar het niveau van de taal in overheidscommunicatie en of dat niet eenvoudiger kan, maar de onderzoekers ontdekten iets anders.

“Wij kwamen er in de gesprekken achter dat onder andere schaamte en isolement een minstens zo grote rol spelen. Dit zijn geen mensen die naar de gemeente komen of zomaar het omgevingsloket bellen. Ze zullen nooit hulp vragen buiten de eigen vertrouwde kring. Als die hulp wegvalt, verdwijnen de brieven van de gemeente en de belasting in de prullenbak. Veel mensen in deze groep willen wel meepraten en meedoen, maar er is een grote drempel en men is vaak alleen geïnteresseerd in zaken die de eigen, directe omgeving raken. Deze mensen moet je opzoeken op de plekken waar ze hun boodschappen doen of hun kinderen ophalen. Bij het hek van het schoolplein of de opvang.”

Tools voor meedoen, meedenken en meebeslissen

Om grip te krijgen op de wereld van laaggeletterden en hoe zij overheidscommunicatie ervaren, werd een ijkpersoon of persona ontwikkeld. Ze heet Carly. Je moet omgevingskwesties voor Carly ‘op straat’ brengen, concludeerden de Design Thinkers.

“We hebben daarvoor posters ontwikkeld die op een sterk visuele manier laten zien waar het om gaat en dat je er iets van mag vinden. Bijvoorbeeld of de Valkenbergvijver gedempt mag worden. Op de poster staat een tekening van de vijver, een visualisatie van ‘voor’ en’ tegen’ en duidelijk plaats en tijd van de bijeenkomst daarover. Die poster komt dan bij de supermarkt te hangen.”

De poster over de demping van de Valkenbergvijver (klik om in te zoomen)

 

Het concept met de posters is bij de gemeente gepresenteerd en Ellen de Bonth was erg blij dat daarbij collega’s uit verschillende afdelingen van het gemeentelijk apparaat en instellingen zoals de bibliotheek aanwezig waren. “Van het parkeerbedrijf tot wijkzaken. Heel nuttig, want we zijn op zoek naar eigentijdse tools voor meedoen, meedenken en meebeslissen.”

Visualiseren

De cursisten zullen het concept met de posters de komende tijd door ontwikkelen. De gemeente ziet de resultaten met belangstelling tegemoet. Mogelijk kunnen de uitkomsten straks ook een rol spelen bij initiatieven van het participatieplatform, in nieuwe vormen van e-democracy en het Digitaal Systeem Omgevingswet (DSO). De Bonth: “Meer visualiseren helpt om dingen goed uitgelegd te krijgen. Bovendien: als je zaken goed weet over te brengen aan laaggeletterden, weet je dat de informatie voor iedereen toegankelijk is.”

Meer weten?

De Designschool onderzoekers zijn: Ka Hoo Hoang, Laura Joosse, Susanne Moerings, Kiki Halters en Laurie Mabelis. Bekijk ook eens de Inspiratiegids Participatie Omgevingswet.