26 juli 2018

Fysieke leefomgeving /

Ambitieus Ameland loopt voorop in energietransitie

Wie denkt dat een eiland een afgesloten stuk land is wat achterloopt, heeft het mooi mis. Ameland heeft de ambitie om 15-20 jaar vooruit te lopen op de rest van Nederland – als het gaat om de energietransitie. Het doel: volledig zelfvoorzienend worden. Daarmee zijn ze met enthousiaste participatie van ‘de eilanders’ al behoorlijk ver gekomen.

Hoewel geboren en getogen in Zeeuws-Vlaanderen, woont en werkt planoloog Luc van Tiggelen al 27 jaar op Ameland. Gestart als medewerker ruimtelijke ordening, nu coördineert hij de projecten rond duurzaamheid bij de gemeente Ameland. Daarbij schakelt hij constant tussen allerlei partijen.

Hoe wordt er gewerkt aan duurzame energie op Ameland?

“Er bestaan verschillende initiatieven. In 2009 werd de Amelander Energie Coöperatie (AEC) opgericht, die Amelanders voorziet van duurzaam opgewekte, betaalbare stroom. Ook is de AEC een belangrijke partner in Duurzaam Ameland, samen met tal van grote en kleine bedrijven en de gemeente Ameland. Dit samenwerkingsverband werkt aan experimenten en grote projecten die Ameland koploper maken in de energietransitie. Maar we doen ook heel veel samen met de inwoners. Het is als schaken op 15 borden: de ene keer met een plaatselijke installateur die te weinig personeel heeft, de andere keer met Gasterra die van aardgas af naar nieuwe rol zoekt tot aan provincies en het Rijk.”

“Een voorbeeld van zo’n experiment is de gasloze woning die we in 2016 hebben neergezet. Die verbouwing kostte 28.000 euro in plaats van de 60.000 waar men over praatte. Ook testten 14 huishoudens jarenlang het gebruik van waterstof in cv-ketels, kooktoestellen en gasleidingen. Daardoor ontdekten we dat waterstof een goede toevoeging op het aardgasnet kan zijn, die dan op termijn dient voor de opslag en transport van duurzame energie. Daarnaast is het zonnepark Ameland, ooit het grootste van Nederland, al jaren toonaangevend op het eiland.”

“De energietransitie is als schaken op 15 borden”

“Een groot en technisch project waar we nu aan werken is het Energienet. Dit moet een slim en toekomstbestendig netwerk worden waarbij we veel energie besparen en opwekken, en slimme verbindingen maken tussen bestaande en nieuwe technieken. Denk bijvoorbeeld aan biogas als vervanging voor elektriciteit en aardgas. We hebben dit plan getoetst bij de bevolking, die positief is. Daarnaast hebben we gaandeweg de partners gevonden die het best bij dit project passen: bijvoorbeeld de HanzeHogeschool, TNO voor kennis- en onderzoek, Liander voor het aanleggen van een (hybride) warmtenet en de AEC voor het beheer van het net. Steeds komen we partijen tegen die iets bij kunnen en willen dragen. In oktober worden de vijf projectplannen en budgetten afgerond en gaan we kijken naar eventuele subsidies.”

Je noemt al dat jullie het plan hebben getoetst bij de inwoners van Ameland. Hoe zijn de Amelanders betrokken bij Duurzaam Ameland?

“Ameland heeft 3600 inwoners, waarvan we bij zo’n 1.000 aan de keukentafel zitten. Met het project Duurzame Dorpen hebben we met de vier dorpsbelangen* die ‘charrettes’** georganiseerd. Tijdens deze sessies vroegen we inwoners of ze onze ambitie om een zelfvoorzienend eiland te worden deelden, én hoe zij de energietransitie in hun dorp zelf willen vormgeven in de toekomst. Het eiland is klein, en ment kent elkaar allemaal. Zo komt het voor dat installateurs ook in die dorpskern zit. In zulke bijeenkomsten krijg je de meest interessante discussies boven tafel: zo was er nooit écht discussie over windmolens. 80% van de eilanders was voor, mits de lasten én lusten voor onszelf zijn.”

“Tijdens de eerste ronde ‘charrettes’ zaten ongeveer 80 Amelanders aan tafel. De volgende ronde zo’n 60, waarbij we in de eerste sessie dieper ingingen op de plannen rond het energienet. In de tweede ging het over frisse ideeën met technische experts aan tafel, bijvoorbeeld: wat zijn de kosten en baten van energieopslag in een hele straat? De volgende stap die we willen maken, is om met thematische groepen te kijken naar uitdagingen in de toekomst. Denk bijvoorbeeld aan winkeliers: hoe besparen zij energie? En wat vinden jonge, hoogopgeleide eilanders vanuit hun expertise – die reikt van circulariteit tot techniek – belangrijk voor toekomstig Ameland? Met verschillende groepen gelijkgestemden willen we op zoek naar die toekomstwensen.”

“Maar dat is niet alles, we dóen juist heel veel – ook bij mensen thuis. Veel projecten zijn thuis bij mensen of in bedrijven waar anderen het ook kunnen zien. Deze mensen zijn trots, en ambassadeur van deze initiatieven. Zo staan er al 45 brandstofcellen, en hebben een aantal ondernemers een eigen agenda gemaakt rond thema’s als duurzaam eten en duurzaam personeelsbeleid of bedrijfsvoering. Je kunt dit het beste benaderen vanuit de energiekant en de korte win, anders haakt men af: resultaten, daar gaat het om! Ook krijgen 20 bedrijven een extra scan rond financiële besparingen en belastingtechnisch- en subsidieadvies. Het mooie is: dit soort projecten nemen mensen mee naar huis en bespreken dat aan de keukentafel. Daar gebeurt het!”

Wat is een mooi voorbeeld van de betrokkenheid van burgers?

“Wat ik zelf heel mooi vind: in elke 4 dorpsbelangen wordt jaarlijks een dorpsfeest georganiseerd. Dit dorpsfeest kent wat attracties, en dat vreet stroom. Daar is een zware elektriciteitsaansluiting voor, maar je betaalt alleen op de piekmomenten en dat kostte veel geld. Toen kwam de gemeenschap in Ballum zelf met een waterdicht plan inclusief de beste offertes om een openbare laadpaal voor auto’s te maken. De gemeente betaalt de stroomaansluiting en de kramen en attracties kunnen de laadpaal tijdens het dorpsfeest gebruiken als stroomvoorziening. Dat is natuurlijk heel gaaf, als dit soort initiatieven zo vanuit de samenleving komen. Ik hoop dat het verder die kant opgaat!”

Wat is er tot nu toe bereikt?

“Je merkt dat de mindset verandert, nu bijvoorbeeld dit soort bottom-up initiatieven opkomen. Zo ken ik ook een agrariër die zich namens zijn belangenvereniging verzette tegen de komst van het zonnepark op agrarische grond, en wiens dak nu vol ligt met zonnepanelen. Mensen krijgen er steeds meer plezier in en zijn trots op Ameland. Dat zul je hier niet snel horen – dat zit niet in de mensen, maar op de camping in Limburg vertellen ze wat er hier allemaal voor mooie dingen gebeuren op het gebied van duurzaamheid.”

“Daarnaast hebben we gewoon al veel technische resultaten behaald: groen licht op de strandopgangen, een Energieloket, subsidies voor isolatie, een gasvulstation, een energieneutrale school, een volledig elektrische woning, laadpalen, pilots met warmtekracht en -pompen, zonnepanelen op o.a. gemeentegebouwen en natuurlijk het zonnepark. Er zijn op Ameland 1600 huishoudens, 50 methaanbrandstofcellen, 133 hybride warmtepompen en kent de AEC 1000 klanten onder Amelandse huishoudens én zomerhuiseigenaren.”

Wat kan beter of is lastig?

“Ik zeg altijd: hoe meer moeilijkheden, hoe beter. Dan word de druk op de oplossing steeds groter. Uit onderzoek van studenten (waarvan er zo’n 20-30 lopen op Ameland) bleek dat veel mensen niet bekend waren met ons Energieloket. En dat terwijl wij dachten hier goed over te communiceren! Studenten krijgen toch meer gegevens los aan de keukentafel, en dat triggert ons om te kijken wat nog beter kan. Ook in de charrettes gaven Amelanders aan dat energiebesparing en duurzame energie ingewikkelde thema’s zijn, wat een drempel is om tot actie over te gaan. Daarom moeten we werken aan de informatievoorziening. Wel doen we veel aan educatie. Er liggen informatieboekjes bij alle VVV’s, we doen veel rondleidingen en excursies en in het Natuurcentrum is een interactieve tentoonstelling over duurzame energie. We ontwikkelen een lesprogramma met scholen, en updaten dit elk jaar. Met één kind bereik je namelijk minimaal twee ouders en vier opa’s en oma’s – zeker zes mensen!”

“Amelanders gaven aan dat energiebesparing en duurzame energie ingewikkelde thema’s zijn, wat een drempel is om tot actie over te gaan”

“Uit de charrettes bleek dat verduurzaming soms wordt vertraagd door regelgeving. Ook is het belangrijk om energie en maatschappelijke thema’s te verbinden: wat betekent dit bijvoorbeeld voor de ruimte, en werkgelegenheid? Andere uitdagingen zijn de hoge kosten van geothermie, het aanpassen van oude historische gebouwen – en daarvan hebben we er op Ameland veel. Maar de grootste uitdaging is er een voor heel Nederland.  Ons elektriciteitsnet is in vergelijking met andere landen een ‘campingnetje’, en steunt zwaar op gas. De maatschappelijke kosten van een duurzaam en gebalanceerd energienet zijn hoog, en we gaan er allemaal voor betalen. Hoe kunnen we ons voorbereiden? Hoe kunnen we baas zijn over onze eigen energiedata, en kunnen we de kosten laag houden bij een energie-overschot? Naar dat soort modellen zijn we op zoek met onze partners. Ik denk dat we als Nederland een gouden kans hebben om voorop te lopen, juist omdát we zo’n relatief klein net hebben.”

Waar wil Ameland naartoe?

“Met de energie gaat het de goeie kant op. Als we totaal zelfvoorzienend zouden zijn, zou dat het mooiste zijn. Dat wil zeggen: met de minst mogelijke vervoersbewegingen vanaf het vasteland. Onze convenantpartners willen minimaal 15 jaar voorop lopen, blijven experimenteren en ontwikkelen en in 2035 ons einddoel behalen. Met de energietransitie zet je mensen aan het denken over hoe ze omgaan met eten, drinken én energie. Ze zijn er bewuster mee bezig. Die zelfvoorziening is de ultieme droom, en de andere Waddeneilanden zien dat ook zitten. Daar werken we dan ook mee samen. Om energieneutraal te worden, moet je een mindset creëren zodat mensen hier zelf ook aan willen werken. Energie is de start van andere kanten van zelfvoorzienend zijn.”

Wat zou je collega-gemeenten mee willen geven aan tips?

“Schrijf geen hele dikke beleidsnota’s met ingewikkelde taal en blijf bij de praktijk. We hebben één ambitiemanifest opgesteld en praten onze bevolking en de gemeenteraad op een directe manier bij. De laatste met een themaraad, zo’n 2-3 keer per jaar. Vergeet je interne organisatie niet mee te nemen en gun elkaar succes. Ook is het goed om grenzen op te zoeken en het toeval een kans te geven. Begin dichtbij, blijf niet te lang praten en vooral: gewoon doen.”

“We hebben één ambitiemanifest opgesteld, en schrijven geen dikke beleidsnota’s. We praten de bevolking en raad regelmatig op een directe manier bij.”

“Het belangrijkste is misschien nog wel om de juiste partners te vinden: gelijkgestemden uit bedrijfsleven, overheidsdomein en in de eigen interne organisatie zelf. Vind mensen die iets kunnen bijdragen vanuit hun specifieke expertise én die dat met hun hart doen. Ik denk dat wat Ameland doet in veel gemeenten kan worden overgenomen: onze industrie doet niet onder voor een stad als Dokkum. Toch zal de samenwerkingsverband in elke regio anders zijn. Zoek naar wat je bindt!”

Meer informatie

Wil je meer weten over Duurzaam Ameland?

* De dorpsbelangen op Ameland organiseren evenementen, brengen inwoners samen en houden zich bezig met de promotie van het dorp voor toerisme.

** Een charrette is een werkvorm of sessie waarbij deelnemers snel nieuwe ideeën ontwerpen en uitwerken tot een zo optimaal mogelijke oplossing. Goed of fout bestaat niet. Zo gaan de deelnemers samen open in gesprek over een vraagstuk of probleemstelling.