18 juni 2018

Fysieke leefomgeving / praktijkvoorbeeld

De kracht van brede samenwerking in een probleemwijk

De buurt verloederde: werkloosheid, criminaliteit en anarchie vierde hoogtij. Wat doe je als gemeente met zo’n wijk? In Nijmegen werkte een indrukwekkende hoeveelheid partijen uit zowel het fysieke als sociale domein samen met de bewoners uit de Kolpingbuurt aan een grondige omslag. De bewoners zijn nu weer trots op hun buurt. Wat waren de voornaamste uitdagingen en hoe zijn die opgelost?

Bijna iedere grootstedelijke gemeente in Nederland kent wel een wijk waar de sociale problemen zich opstapelen en ook de fysieke ruimte niet bijdraagt aan een spoedig herstel. Waar de neerwaartse spiraal al jaren geleden is ingezet en welzijnswerkers, politie, woningcorporatie en gemeente de deuren platlopen om hulp te bieden of de orde te herstellen, omdat de problemen regelmatig (zwaar) uit de hand lopen.

Ook de Kolpingbuurt in Nijmegen was zo’n ‘probleemwijk’. Langdurige werkloosheid, huiselijk geweld, intimidatie (van bijvoorbeeld nieuwe bewoners), hennepteelt, drugshandel en -gebruik, schulden, verwaarloosde huizen en tuinen: de buurt zakte steeds verder af.

Gebundelde samenwerking

Gaandeweg ontstond bij zowel gemeente, woningcorporatie, politie en welzijnsinstellingen het besef ‘Hier is serieus wat aan de hand dat moet worden opgelost’. In 2001 startte een breed gebundelde samenwerking van deze partijen én bewoners om de problemen in de buurt gezamenlijk aan te pakken en de wijk om te vormen naar een volksbuurt waar het weer goed toeven is.

De aanpak in Nijmegen oversteeg afdelingen en domeinen, uniek voor die tijd: “We hebben de gemeente, onze woningcorporatie, de politie en het welzijnswerk in al zijn facetten nodig gehad in de afgelopen 15 jaar, want het ging om een breed scala van problemen, onder meer op het gebied van veiligheid, openbare ruimte, leefbaarheid, vastgoed, en zorg- en welzijn”, zegt Ronald Leushuis, bestuurder van woningcorporatie Talis. “Door de cumulatie van problemen was deze brede samenwerking de enige weg.”

Stap 1: aanpak sociale problemen en criminaliteit

Eerst werden de sociale problemen aangepakt. Er kwam een zorgaanpak van hardnekkige problemen, zoals werkloosheid, verslaving, schulden, armoede en sociaal psychische problematiek. Door de gebundelde aanpak werden kwetsbare bewoners met ingewikkelde of ernstige zorg- en hulpvragen zichtbaar. Ook was er extra aandacht voor opvoeding. Daarna werd er ingezet op lik-op-stuk-beleid, handhaving en bestrijding van crimineel of ander ongeoorloofd gedrag, zoals (woon)fraude en ernstige woonoverlast. De buurt moest weer veilig en leefbaar worden.

Selectieve woningtoewijzing

Daarnaast werd selectieve woningtoewijzing onderdeel van de aanpak in Nijmegen: alleen kandidaat-huurders met werk (inkomen boven bijstandsniveau) kregen een sociale huurwoning. Bovendien werden kandidaat-huurders door de politie gecontroleerd op woninggerelateerde strafbare feiten, zoals drugshandel, geweld of intimidatie. Bij een intakegesprek bij de woningcorporatie werden de risico’s op wanbetaling en woonoverlast bekeken. De toestroom van criminele en overlastgevende huishoudens móest stoppen om het tij te kunnen keren.

Willen luisteren naar bewoners

De bewoners kregen een stevige stem in de grootschalige aanpak. “We deden alles nadrukkelijk met en voor de buurt. Dat klinkt romantisch, maar is het helemaal niet”, zegt Leushuis overtuigd. “Want daar hoort ook bij dat je vanuit de instellingen af en toe paternalistisch bent. Dat je zegt ‘tot hier en niet verder’. Dat je duidelijk maakt dat je vanuit deskundigheid en/of verantwoordelijkheid een grens trekt en bepaald gedrag niet meer tolereert.”

“Maar naast deze ‘paternalistische aanpak’ moet je ook in gesprek gaan met de mensen die daar wonen, want je kunt niet alleen vanuit ‘het beter weten’ een succesvol resultaat bereiken”, vervolgt Leushuis. “Je moet serieus met de bewoners in gesprek gaan over wat je in hun buurt wilt gaan doen en waarom. Ook moet je daadwerkelijk willen luisteren naar wat die mensen jou vertellen en laten zien dat je wat met die informatie doet. Anders werkt zo’n buurtaanpak niet.”

Stap 2: aanpak fysieke leefomgeving

Ook fysieke ingrepen in de buurt waren nodig om de leefomgeving in de Kolpingbuurt te verbeteren. In de volksbuurt uit 1950 stonden de 242 woningen dicht op elkaar en de straten waren smal. In de jaren ‘70/’80 is tijdens een grootschalige renovatie met beperkte sloop en nieuwbouw meer ruimte gemaakt; in 2010 is extra aandacht gegeven aan brandveiligheid en isolatie.

In datzelfde jaar startte ook het ‘Schuttingenproject’: samen met bewoners zorgde woningcorporatie Talis voor talrijke schuttingen tussen de tuinen. Leushuis: “De rotzooi in de tuinen en het gebrek aan veiligheid waren belangrijke klachten van de bewoners. Door aan onze kant wat te geven, konden we ook de druk op bewoners opvoeren: ‘Als wij de schuttingen doen, moeten jullie al die troep die bij jullie in de tuin ligt opruimen en ervoor zorgen dat dat ook zo blijft’.”

Meer ruimte en groen

Eind 2017 startte Talis met grootscheepse renovatie en nieuwbouw, en werd tegelijkertijd de openbare ruimte opnieuw ingericht. De bewoners van de Kolpingbuurt zijn al vroeg bij de planvorming betrokken, hebben meegedacht en veel invloed gehad. Een gevarieerder aanbod van woningen, meer ruimte in de vorm van pleintjes, meer groen en een betere ontsluiting van de buurt waren het doel. Ook het comfort en de energieprestatie van de woningen waren nodig aan verbetering toe.

“Door meer ruimte te creëren met een gewijzigd stratenplan, meer pleinen en een goede ontsluiting, hopen we dat er minder problemen in de openbare ruimte ontstaan”, licht Leushuis toe. De hele vernieuwing is in het voorjaar van 2019 klaar en is het sluitstuk van de sociale investeringen in de buurt. Maar de resultaten zijn nu al volop zichtbaar.

De Kolpingbuurt is weer leefbaar

De Kolpingbuurt is nu weer een gezellige volksbuurt, waar zo’n 40 procent bestaat uit nieuwe bewoners die betaald werk hebben, geen schulden en geen overlastgevend verleden. Van de bewoners die zijn vertrokken uit de buurt, is zo’n 10 procent of vanwege huurachterstanden of overlast gedwongen uit hun huis gezet en verspreid over andere wijken in Nijmegen, of overgeplaatst naar Begeleid Wonen. De rest is via natuurlijk verloop vertrokken. De inkomens- en politiescreening is sinds 2016 opgeheven, terwijl het extra sociaal beheer van Talis uit voorzorg gehandhaafd blijft. “De mensen zijn weer trots op hun buurt en onderhouden daardoor hun woning en omgeving beter.”

Focus en vasthoudendheid

Zeker, de Kolpingbuurt was een kwestie van lange adem en vasthoudendheid, beaamt Leushuis. “De wereld verandert in 15 jaar, denk aan wet- en regelgeving, organisaties (bijvoorbeeld fusies) en visies. Medewerkers van het eerste uur veranderen van banen. Het is daarom noodzakelijk dat je je in die veranderende wereld blijft concentreren op wat je met z’n allen in en voor zo’n wijk kunt betekenen. Focus op inhoud, vasthoudendheid en gebundelde samenwerking zijn echt de sleutelbegrippen om zo’n project tot een succes te maken.”

Meer informatie