7 december 2017

Toekomstbestendig bestuur /

Blockchain en SBR: naar een transparante en efficiënte administratie bij de overheid

Het is één van de grootste ergernissen bij bedrijven en bewoners: het moeten aanleveren van steeds dezelfde gegevens in nét een andere vorm voor allerlei verschillende instanties. Het zorgt voor lastendruk, tijdverlies en een grote kans op fouten en miscommunicatie. Digitale technieken als SBR en blockchain kunnen hier echter een belangrijke rol in spelen.

Sinds enkele jaren is er met SBR – Standard Business Reporting – voor bedrijven en instellingen één heldere standaard voor het aanleveren van financiële informatie bij de Belastingdienst, het CBS, de Dienst Uitvoeringsorganisatie Onderwijs (DUO) en de Kamers van Koophandel. Zo verantwoorden scholen jaarlijks al achtentwintig miljard euro met behulp van SBR. Het gebruik van deze standaard neemt verder toe nu bijvoorbeeld ook woningcorporaties SBR gaan gebruiken, en agentschappen de standaard zullen toepassen op hun verantwoording voor de digitale rijksbegroting.

Veranderende rol overheid

Ook op het Festival der Verantwoording in het Sociaal Domein van 4 december 2017 stonden verantwoording, digitalisering en dienstverlening op het programma. Daar kwam ook de veranderende rol van de overheid voorbij. Zowel SBR als blockchain, een digitale techniek voor het uitwisselen van ‘informatie’ zonder tussenkomst van een ‘vertrouwde derde partij’, zijn twee belangrijke aandachtspunten hierbij. Want waar richten we ons op als verantwoording met SBR voortaan foutloos verloopt en nog nauwelijks tijd kost? Hoe kunnen we bewoners beter bedienen met blockchain?

Bas Groenveld en Lucas Swennen vertellen over hun werk bij Logius: zij verzorgen producten en diensten voor de digitale overheid – met name rond de toepassing van Standard Business Reporting (SBR). Koen Hartog is als Blockchain-adviseur actief in de vijfendertig lopende pilotprojecten. Deze projecten maken duidelijk(er) welke kansen blockchain biedt voor de Nederlandse overheid, en Hartog doet dan ook doet veel aan voorlichting binnen de Rijksoverheid.

SBR: één transparante oplossing, minder bureaucratie en fouten

SBR gaat in de kern om het verlagen van administratieve lasten, het verhogen van de kwaliteit van data en het vergroten van transparantie aldus Groenveld. Dat gebeurt met een methodiek van standaardisatie van gegevens, processen en technieken. Overheden wisselen veel informatie met elkaar en met hun maatschappelijke partners uit. Dan is het prettig wanneer niet iedere ontvanger van informatie een eigen systematiek gebruikt, maar aansluit bij een sector-overstijgende oplossing. Om zover te kunnen komen, worden er gezamenlijke afspraken gemaakt over standaarden.

In het SBR-programma werkt de Rijksoverheid nu samen met onder meer werkgeversorganisaties, Nederland ICT, accountants en belastingadviseurs, de drie Nederlandse grootbanken en de Volksbank maar ook met een alliantie van vier kleinere banken. Gemeenten en andere relevante partijen kunnen vanzelfsprekend aanschuiven, als ze ook echt participeren. ‘Positief Polderen’, noemt Swennen dat.

Niet vragen naar de bekende weg

Bas Groenveld werkt voor het SBR-programma als adviseur ‘internationaal’. Hij houdt de Europese regelgeving nauwlettend in de gaten. Zo kan de nationale overheid anticiperen op nieuwe ontwikkelingen. Er is vanuit het buitenland veel belangstelling voor SBR, en daarom geeft Groenveld veel presentaties om de Nederlandse ervaringen te delen. Lucas Swennen is bij het programma betrokken als coördinator verbreding, en stimuleert dat meer ketens gebruik maken van de SBR-methodiek. Ook voor gemeenten ziet hij mogelijkheden.

Bij accountants en administratiekantoren heeft SBR geleid tot een enorme verandering en versnelling van de jaarrekeningprocedures. Alles gaat digitaal, tot en met de finale ondertekening. “Standards level the playing field”, stelt Groenveld, waarmee hij wil aangeven dat ook kleinere ontwikkelaars makkelijker kunnen meedingen als er via SBR heldere standaarden worden ontwikkeld.

Kansen voor gemeenten

Door de decentralisaties in het sociaal domein zijn gemeenten opdrachtgever van veel meer partijen in zorg, welzijn en andere domeinen. Deze opdrachtnemers moeten zich verantwoorden en gemeenten moeten die verantwoording verwerken en inzichtelijk aan bestuur en gemeenteraad voorleggen. Standaardisatie van definities en verslagvormen in een geautomatiseerd systeem helpt dat proces makkelijker te maken, schept duidelijkheid en geeft daarmee mogelijkheden voor benchmarking.

Minder administratie, meer dienstverlening

Voordelen zijn er niet alleen voor het gemeentelijk apparaat, maar ook voor de aanbieders van zorg en welzijn die nu vaak in meerdere gemeenten actief zijn en overal anders moeten rapporten. Swennen: “Soms in Excel, soms in eigen formulieren, in uren, geld of prestaties. Met SBR is er één standaard.”

SBR kan dus aantrekkelijk zijn voor de gemeentelijke organisatie en voor de opdrachtnemers van de gemeente. Voor de inwoners lijkt SBR niet direct iets op te leveren. “Indirect natuurlijk wel’, stellen Swennen en Groenveld. “Hoe minder gemeenten bezig hoeven zijn met administratieve processen en hoe beter die processen verlopen, hoe meer tijd en geld er overblijft voor dienstverlening aan bewoners.”

Blockchain: veilig informatie delen

Voor digitalisering die betekenis heeft voor verantwoording, maar ook voor concrete dienstverlening, moeten we kijken naar blockchain. Blockchain is een digitale techniek voor het uitwisselen van ‘informatie’ in de meeste brede zin, maar altijd zonder tussenkomst van een ‘vertrouwde derde partij’. Een netwerk van deelnemende computers zorgt permanent voor gedeelde informatie en gevalideerde transacties.

Het meest bekend is blockchain als techniek achter de Bitcoin en andere ‘cryptomunten’.  Het is echter een veel breder inzetbare techniek. Inmiddels ziet ook de overheid toepassingsmogelijkheden op tal van gebieden. Als het gaat om verantwoording noemt Koen Hartog de “onweerlegbare, onherroepelijke registratie van transacties waarbij geen vertrouwde derde partij meer nodig is”, als de basis voor een enorm potentieel van toepassingen. Ook als daar maar gedeeltelijke openheid van informatie bij gewenst is.

Zorg, schulden, nepnieuws en meer

Daarnaast liggen er kansen voor autorisatie van gegevens in de zorg, aanpak van particuliere schulden, soepelere vergunningverlening, ontmaskering van nepnieuws en nog heel veel meer. In 2016 kwam vanuit de Algemene Bestuurdienst van het Rijk (ABD) de roep om aan de slag te gaan met blockchain, door te leren via kortlopende projecten. Inmiddels zijn meer dan vijfendertig blochchainpilots gestart. Bij een derde tot de helft van de pilots is inmiddels sprake van werkende prototypes.

“Bij de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) heeft men te maken met de enorme papierwinkel rond het grensoverschrijdend transport van gevaarlijke stoffen. En dat maal twee, want het ontvangende land heeft ook zijn regels en procedures. Via Blockchain kunnen ritten en vergunningen beter en sneller worden geregeld, waardoor de ILT zich meer kan richten op de wereld achter de procedures en vaker voor inspectie de weg op kan.” Koen Hartog heeft meer voorbeelden: “Bij de gemeente Den Haag duurde de aanvraag voor een toelage voor elektrische voertuigen zes tot acht weken. Via Blockchain is het een kwestie van minuten en worden er minder fouten gemaakt.”

Gevoelige zaken en behoefte aan visie

Blockchain wordt ook ingezet bij gevoeliger zaken zoals schuldhulpverlening. Voordeel is dat hulpverlening en cliënt volledig inzicht krijgen in de aard en omvang van de schulden, maar dan moet er wel toestemming zijn van de cliënt. Het is natuurlijk de vraag of die in zijn of haar afhankelijke positie eigenlijk wel kan weigeren.

Hartog: “Blockchain-toepassingen zijn ook niet de oplossing voor alle problemen. Je moet voor andere interventies kunnen kiezen. Er spelen altijd drie vragen bij Blockchain: kan het technisch? Mag het juridisch*? En is het veilig? Dat laatste gaat over cybersecurity en privacy.”

Waar soms de indruk bestaat dat de overheid achterloopt op de gedigitaliseerde samenleving, worden er met SBR en Blockchain inmiddels forse stappen gezet. Ook de inzet voor de open source ontwikkeling van code, met name vanuit het ICTU, is een positieve ontwikkeling. “Kunnen voortbouwen op de digitale oplossingen van andere organisaties is een enorme stimulans voor innovatie”, meent Hartog.

Toch heeft hij nog wel wensen. “Er is nog geen overheidsbrede visie op de toekomst. Wat is straks de rol van de overheid wanneer het faciliteren en dienstverlenen dankzij technologische decentralisatie en digitalisering steeds meer bij burgers zelf komt te liggen? Een heldere, uitdagende visie op technologie en het publiek belang is heel belangrijk om digitaal talent aan te trekken voor de overheid. Dat is nu juist wat je kunt inbrengen in de concurrentiestrijd om talent met kapitaalkrachtige marktpartijen.”

Lees meer